O konformizmie słów kilka

Zjawisko ulegania wpływowi społecznemu, lub inaczej mówiąc konformizmu, stanowi jedno z najlepiej przebadanych przez współczesną psychologię zagadnień, opisujących współzależności pomiędzy jednostką a jej otoczeniem. Opisanie kogoś, jako jednostki konformistycznej przywodzi na myśl osobę niesamodzielną, podległą, pasywną i słabą, niezdolną do wyrażenia własnej opinii ze względu na strach przed innymi ludźmi.

Również większość psychologicznych definicji zjawiska konformizmu zwraca uwagę na istotną rolę podporządkowywania zachowań wobec otoczenia lub istniejących w niej norm czy przepisów, zmuszających jednostkę do przyjęcia określonej roli, nie zawsze w pełni przez nią akceptowanej.

Patrząc na przegląd rozmaitych teorii z zakresu psychologii społecznej problematyczne wydaje się jednak określenie, czy konformizm to cecha charakteru, określona tendencja, czy też może zwrot, którego można używać wyłącznie w kontekście pojedynczych decyzji i zachowań.

Sama problematyczność w określeniu charakteru konformizmu sugeruje, że mamy tu do czynienia z rozbudowanym i wieloaspektowym zjawiskiem. Zdaniem badaczy rzeczywiście tak jest. Zachowania konformistyczne można bowiem podzielić na te wynikające z informacyjnego oraz normatywnego wpływu społecznego. Pomimo podobnych konsekwencji, za jakie z pewnością można uznać zmianę swojego zachowania na takie, jakie znacznie częściej obserwuje się w grupie, motywy oraz same mechanizmy obydwu zjawisk wydają się być zupełnie odmienne.

Pierwszy z nich, informacyjny wpływ społeczny, pojawia się najczęściej w sytuacjach nowych i nieznanych lub wręcz kryzysowych, połączonych ze świadomością braku wiedzy na dany temat. Ze względu na stres, dezinformację lub też zwyczajny brak czasu na analizę lub świadomą naukę danego zagadnienia, jednostka zaczyna obserwować zachowania innych ludzi w podobnej sytuacji a następnie je naśladować, wybierając to ze znanych uprzednio zachowań, które najbardziej zbliżone jest do decyzji grupy. Uznając tym samym, że obserwowana grupa posiada kompetencje w danej dziedzinie i prezentuje zachowania odpowiednie lub też społecznie aprobowane.

Badania sugerują, że sama kojarzona z zachowaniami konformistycznymi bezpośrednia reakcja otoczenia na zachowanie danej osoby jest tutaj zjawiskiem zbędnym, ustępującym miejsca mniej lub bardziej rzeczywistemu autorytetowi przypisywanemu innym ludziom. Zjawisko to często prowadzi do utrzymującej się przez dłuższy czas rzeczywistej akceptacji i uznaniu podjętej decyzji za subiektywnie słuszną i najlepszą w danej sytuacji.

Kolejnym typem zachowań konformistycznych są zachowania wywierane pod wpływem normatywnego wpływu społecznego. W przeciwieństwie do “konformizmu informacyjnego” bardzo istotną rolę gra tu możliwa reakcja otoczenia na to, jak się zachowamy lub nawet sama świadomość potencjalnych reakcji społecznych. Ponadto w wypadku wystąpienia wpływu normatywnego osoba posiada wiedzę na temat danej sytuacji oraz tego, co jej zdaniem jest w tej chwili najlepszą lub przynajmniej preferowaną opcją, a mimo to wybiera jednak opcję najczęściej prezentowaną przez grupę.

Zachowania wynikające z normatywnego wpływu społecznego opisać można najkrócej jako zmianę swoich zachowań ze względu na aprobatę otoczenia lub możliwe społeczne reperkusje wynikające z „inności” własnej, pierwotnie prezentowanej postawy. Takie jak chociażby odrzucenie lub wyśmianie. Nawet mimo wspomnianej świadomości, że przyjęcie tej postawy nie musi być czymś dla nas dobrym, sensownym lub nawet zwyczajnie przyjemnym.

Samo pojawienie się konkretnego typu zachowania konformistycznego zależne jest nie tylko od posiadanej wiedzy czy samej sytuacji, w której nas postawiono, lecz również od cech grupy, która na nas oddziałuje. Na przykład zauważono, że istotną rolę w pojawieniu się zachowań konformistycznych mają czynniki takie, jak bezpośredni kontakt z daną grupą, jej liczebność oraz, co równie istotne, nasz emocjonalny stosunek do grupy. Oznacza to mniej więcej tyle, że w sytuacji kontaktu ze względnie liczną grupą dobrych znajomych, prawdopodobnie prędzej zachowamy się w sposób, jakiego oczekuje od nas grupa, niż  wtedy, gdy takie same oczekiwania będą żywić wobec nas osoby nieznajome.

Model ten nie stanowi jednak reguły. Badanie przeprowadzone przez Solomona Ascha wskazało, że część ludzi może posiadać tendencje do podporządkowywania się opiniom zupełnie obcych, lecz jednomyślnych osób nawet mimo świadomości tego, że członkowie grupy są w błędzie, zaś sam kontakt z nimi można uznać z dużym prawdopodobieństwem za jednorazowe wydarzenie. Ponadto okazuje się, że same cechy danej osoby, takie jak niska samoocena, duża potrzeba otrzymywania aprobaty od otoczenia lub nawet wychowanie w kulturze promującej postawę jednomyślności w grupie, mogą dodatkowo wpływać na częstotliwość pojawiania się zachowań lub tendencji konformistycznych. Co więcej, zachowania konformistyczne można zaobserwować nie tylko w relacjach pomiędzy osobą a grupą, lecz również w wypadku nierównej relacji pomiędzy dwoma jednostkami. Okazuje się bowiem, że norma posłuszeństwa wobec osoby posiadającej autorytet również powoduje zmiany zachowań o podłożu bardzo podobnym do tego, jakie możemy zaobserwować w wypadku ulegania presji grupy.

Jak pokazał przeprowadzony przez Stanleya Milgrama eksperyment, ponad 60% uczestników badania, mimo odczuwania współczucia i świadomości, że to, co robią jest złe, byłoby skłonnych zaaplikować innej osobie wstrząsy o napięciu 450 V (czyli zaledwie ok. 4 razy słabszego od napięcia krzesła elektrycznego).

Czy jednak z uwagi na te zgubne lub tragiczne skutki zachowań konformistycznych, można określić je wyłącznie jako mroczny i absurdalny aspekt ludzkiej natury?

Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna. Pomimo że bezrefleksyjne podejmowanie określonych zachowań z pewnością nie wydaje się niczym dobrym, warto tu jednak przyjąć postawę “adwokata diabła” i spojrzeć na to zjawisko z drugiej strony.

Poza aplikowaniem nieznajomym szkodliwych dla zdrowia dawek prądu, czy też ślepym powielaniem opinii, co do których posiada się pewność, że są fałszywe lub wręcz złe, mechanizm konformistyczny można zauważyć również w sytuacjach takich, jak zgoda na wynik wewnątrz grupowego, demokratycznego głosowania, w którym pierwotnie popierało się przegraną opcję.

Ponadto zachowania konformistyczne wynikające z potrzeby zdobycia informacji prowadzić mogą do zwiększenia bezpieczeństwa jednostki poprzez szybszy i łatwiejszy dostęp do doświadczeń innych osobników. Korzyścią jest także ułatwienie możliwości wyboru odpowiedniej opcji w sytuacji sobie nieznanej lub wręcz zagrażającej życiu.

Nie zmienia to jednak faktu, że warto czasami zastanowić się nad tym, czy dana moda lub zachowanie większości są zgodne z wyznawanymi przez nas wartościami, albo przynajmniej wydają się być sensowne i nie szkodzić ani nam, ani żadnej innej istocie.

Alan Sokół
Absolwent psychologii UMCS (specjalność: psychologia kliniczna i neuropsychologia), "olimpijczyk historyczny", odtwórca historyczny: XV-XVII. Zainteresowania: psychologia, historia, prawo, historyczne modelarstwo figurkowe - dwukrotnie 3 m-ce w Ogólnopolskim konkursie modelarstwa figurkowego. Trenuje walkę szablą i mieczem oraz łuk długi "longbow".